Het verhaal van mijn verblijf

Missie Burundi 3 september 2018 – 24 september 2018  Eric Depreeuw

Overzicht van dit document

  1. Opdracht van BOA en programma van de activiteiten
  2. Verhaal van het verblijf
  3. Communicatie en reacties – De zustergemeenschap
  4. Technische observaties – Noden vooruit geschoven door de Zuid-partners
  5. Algemene conclusie

Appendix – Nuttige informatie
Beetje geschiedenis – Reisadviezen – Algemene observaties in de marge

  1. – Opdracht van BOA en overzicht van de activiteiten

Sedert de start van Blik op Afrika – BOA is de focus vooral gericht op Congo. Praktisch alle zendingen en projecten werden gerealiseerd in dit land, uiteraard werden ook de financiële middelen in deze verhouding besteed.

Sedert 1,5 jaar heeft zuster Anastasie zuster Vicky vervoegd, zodat we een ambassadrice hadden van Congo maar ook van Burundi. Zuster Anastasie heeft  haar tijd genomen om onze werking te observeren. Dan kwam de vraag, gericht aan de Raad van Bestuur: “Kan er ook een werking op gang komen voor Burundi?”. De RvB heeft  deze vraag ernstig genomen maar wees erop dat BOA geen ervaring heeft met Burundi. Het gevaar bestaat dat we, zonder kennismaking, vertrekken van “Congo” als het referentiepunt. Aangezien we te maken hebben met een enorm continent waarin Congo Centraal – West – Oost ligt en Burundi behoort tot de Oost-Afrikaanse landengroep, is het niet ondenkbaar dat er opmerkelijke karakteristieken zijn, waarmee we in onze samenwerking het best rekening houden. De RvB besloot dat een exploratie van de situatie ter plaatse een noodzakelijke schakel was in een eventuele samenwerking met Burundi. Eric Depreeuw (ik dus) aanvaardde graag deze opdracht en vertrok op 9 september om met de nachtvlucht 23/9 – 24/9 terug naar huis te komen. Hierna volgt een overzicht van de activiteiten die uitgevoerd werden om de opdracht te klaren, naar best vermogen.

Zondag 9 september – aankomst in Bujumbura rond 20u (zelfde tijdszone als België)

Maandag 10 september –

  • 10.30 u – bezoek aan dokter Kash Karubara – Vertegenwoordiger Médecins sans vacances – Artsen zonder vakantie. + Zusters Adèle, Christine, Anastasie.
  • 14.30 u – Bezoek aan de Belgische ambassade in Bujumbura. + zusters Christine en Anastasie.
  • 15.30u – Kennismaking met Bujumbura (Tanganikameer / Monument vermoorde prins / bezoek aan ‘Centre Spirituel’ van de Jezuïeten – Pater Jean-Pierre Nolf (82 jr.)

Dinsdag 11 september

  • 10 u – Bezoek Akamuri – Instituut voor kinderen met beperking (Soeur Marie, Psych. Marcelline)
  • 11 u – Bezoek aan Institut Saint Kizito – Instituut voor kinderen met hoofdzakelijk fysieke beperking. (Sr. Anne-Marie – Congrégation des Soeurs Berne Mukama)
  • Namiddag reis naar Ijenda – aankomst ongeveer 17 u.

Woensdag 12 september

Reis naar het binnenland waar zuster Anastasie enige zaken te regelen had met de Vicaris in Kiganda. Ik bracht een bezoek aan een ‘memorial van de Duitse periode en een instituut voor kinderen met beperking, gesticht door pater Peter Verkest.

Donderdag 13 september

  • 10 u – Bezoek aan de lagere school Ecole Fondamentale Virgo Sapiens – Directeur mr. Gilbert Sabushimike
  • 11.30 u – Bezoek aan Ecole post-fondamentale – Lycée – Directrice zuster Dévote

Vrijdag 14 september

  • 9 u – Presentatie van mijn Ppt-bestand in het hospitaal (Médecins Chefs de départment, Infirmiers spécialisés, soeurs Adèle en Christelle)
  • 10.00 u – Rondleiding in hospitaal.
  • 11.30 u – Bezoek aan Centre de Santé
  • Namiddag: ontvangst door de leerlingen van Lycée Lemi – korte toespraak

Zaterdag 15 september

  • 10 u – Bezoek aan de bron van Ijenda, andere kant van de gemeente. Gesprek met de pastoor van de parochie, zijn ouders, schoonzus
  • Namiddag Bezoek aan de stallen en tuin van de kloostergemeenschap (zuster Aline – Econome en verantwoordelijk voor Elevage et agriculture – Autosuffisance).
  • 16 u – Presentatie van mijn Ppt-bestand voor de zusters

Zondag 16 september

  • 7.45 u – Mis in de parochiekerk van Ijenda – tot 10 u en dan uitgebreid napraten aan de kerkdeur
  • Uitstap naar ‘Source du Nil’ + Pyramide
  • Eaux thermales.

Maandag 17 september

  • 15 u – Presentatie van mijn Ppt-bestand aan enkele leden van Lycée Lemi (Lumière Etoile des Montagnes Ijenda)

Dinsdag 18 september

  • 10 u – Les Engels bijgewoond in Ecofon – 4e leerjaar
  • 11 u –  gesprek met zusters Adèle en Jeanne over hun acties en ideeën ivm kinderen met beperking
  • 14 u Presentatie van mijn Ppt-bestand aan leerkrachten + directeur van Ecofon Virgo Sapiens
  • 16 u – Bezoek aan thee – fabriek in Ijenda – defect

Woensdag 19 september

  • 9 u – Lycée – Les Psychologie bijgewoond – Leraar Jean-Marie
  • 11 u – Les bijgewoond ‘Entreprenariat’
  • Bezoek aan labo’s Scheikunde en Fysica
  • Namiddag – Bezoek aan het internaat (soeur Dévote)

Donderdag 20 september

Bezoek aan parochie in Buziracarda – Curé Thomas Niragiratra – Plannen voor nieuwe vestiging van de zusters op vraag van de Curé. Hospitaal, ontvangst gemeente, daarna school, samen zingen met de leerlingen Alouette, jolie alouette…, allerlei verwezenlijkingen van de curé Thomas en etentje in open veld, onder bescherming van twee gewapende gendarmes + enkele administrateurs.

Vrijdag 21 september

  • 9 u – 11 u : les Biologie bijgewoond en gesprek met de leerlingen
  • Labo’s met leraar Gérard en Pascal
  • Les Engels 7e jaar (1e post-Fondam.) – Leraar Célestin
  • 16 u – Veillée culturelle Lycée Lemi

Zaterdag 22 september

  • Bezoek aan de “marrais’ met zuster Aline
  • 10 u – Gesprek met team van Psychotherapie-centrum IZERE in Bujumbura – Jean-Marie, Gaston, Janvière en Chantale
  • Namiddag: Bezoek aan de woning 1e jaar Noviciat en Aspirantes (zuster Fanny) en daarna naar computerinstallatie in Lycée
  • 17 u Projecttoelichting op vraag van de ankerfiguren. Zuster Dévote was verhinderd, zusters Aline (Econome en landbouw – élevage) en Christelle waren aanwezig. Het ‘waterproject’ werd als casus uitgerold.

Zondag 23 september

  • 10 u – Mis in Lycée – tot 12.30 u – Korte toespraak voor de leerlingen – afscheid
  • Namiddag terug naar Bujumbura en vlucht naar België.




    2 – Beschrijving van activiteiten

  Presentatie Powerpoint – ‘Mission BOA’

 Deze werd vier keer gegeven. In het Ecofon waren er ongeveer 15 leerkrachten + directeur,  in het Lycée 3e leden van de Raad van Bestuur + zuster Dévote, hospitaal ongeveer 15 artsen en verpleegkundigen + directrice zuster Adèle, zustergemeenschap ongeveer 25 zusters + overste zuster Christine.  De nabesprekingen waren vruchtbaar, al heb ik de indruk dat het indienen van de projecten nog wat bijkomende toelichting zal vergen. Hopelijk zijn de ankerfiguren daartoe in staat maar ook overleg met de wg-leden van BOA zullen nodig zijn om vorm te geven aan degelijke projecten. Zusters Aline en Christelle hebben van mij twee uur toelichting gekregen. (Zie verder Deel 3 – Communicatie).

Maandag 10 september –

  • 10.30 u – bezoek aan dokter Kash Karubara

Deze arts heeft enkele jaren in Ijenda gewerkt, of beter, geadviseerd en gesuperviseerd, dit in het kader van Médecins sans Vacances (MsV). Samen met de zusters Adèle, Christine en Anastasie werden we vlot ontvangen. Volgens de arts  heeft MsV het hospitaal van Ijenda gesteund in het kader van de ‘missions humanitaires’, onder meer door zendingen van Europese esthetische chirurgen. Daarnaast heeft men het hospitaal willen versterken op het gebied van technische voorzieningen (allerlei apparaten en inrichting van ruimten voor chirurgie, materniteit, farmacie etc.). Ook het beleid, de organisatie, en hygiëne kregen bijzondere aandacht. MsV zette stevig in op vorming, vooral ‘formation des formateurs’. Ook nu nog blijft vorming een cruciaal aandachtspunt

Volgens dokter Kash heeft het hospitaal een scharnierfunctie tussen de hoofdstad en het platteland (provincie Bujumbura – rurale). Hier schuilt een financieel probleem. Aan de ene kant komen patiënten uit het arme binnenland, aan de andere kant komen patiënten van Bujumbura omdat de kosten in Ijenda lager zijn. De prijzen worden door de regering en / of het district gereglementeerd (convention), met al gevolg dat het hospitaal kampt met serieuze financiële problemen. Men mag patiënten van andere districten niet weigeren. Men kan zeggen dat het hospitaal slachtoffer is van zijn eigen succes.

Personeel is ‘mobiel’, dat wil zeggen dat artsen en verpleegkundigen vertrekken als ze elders leer loon krijgen. Vooral de NGO’s verstoren hier de markt door ruim hogere salarissen en betere condities aan te bieden.

De meest voorkomende ziekten zijn longziekten (vooral in het nat seizoen), maagproblemen, artrose, hazenlip en wormen. Het hoge aantal ‘goitres thyroïdiens’ is afkomstig van Bujumbura, niet van het binnenland.

Het Centre de Santé komt op de tweede plaats. Er zijn consultaties en 60 bedden voor zwangere vrouwen.

Er bestaat een systeem van mutualiteit aangeboden door de staat en bedoeld voor arme mensen maar in de praktijk is dit systeem gepolitiseerd en krijgen heel wat begoede burgers hun lidmaatschap van bevriende politici. Daarnaast is er het systeem van privé verzekeringen.

Als dringende nood vermeldt de dokter de installatie van een transformator om de stroomschommelingen van het net te neutraliseren, dit ter bescherming van de medische apparaten in het hospitaal. MsV heeft hierover nog geen beslissing genomen. Dit zal gebeuren tegen het einde van het jaar. Indien de beslissing negatief zou zijn, vraagt het hospitaal aan BOA om hieraan prioriteit te geven. Daarnaast ziet dokter Kash de noodzaak van de uitbouw van een werking rond kinderen en volwassenen met een beperking: oriëntatie, kine, orthopedagogische begeleiding. (Zuster Mia zou hiermee op individuele basis ervaring opgedaan hebben in RDC).

  • 14.30 u – Bezoek aan de Belgische ambassade in Bujumbura.

Samen met de zusters Christine en Anastasie werden we ontvangen op de ambassade. Wegens afwezigheid van de ambassadeur was er een gesprek met de zaakgelastigde Carlos Lietar. Het gesprek omvatte vooral een beschrijving van onze werking en toelichting bij mijn exploratiezending. De heer Lietar was nog maar één maand op post in Bujumbura. Hij vermeldde dat de technische samenwerking in Burundi wel vlotte maar dat het politiek niveau moeilijk verliep (wegens 3e ambtstermijn van de huidige president Pierre Nkurunziza, wat inging tegen de grondwet en aanleiding was tot ernstige protesten van de bevolking in 2015 – 2016, protesten die gewelddadig werden onderdrukt). Hij beschreef de Burundese bevolking als arm maar enthousiast. Verder vermeldde hij de enorme overbevolking (meer dan 400 inwoners per km2) die nog steeds toeneemt, ondanks pogingen van de regering om geboortebeperking aan te moedigen. Verder kampt Burundi met een dubbel vluchtelingenprobleem: van de eigen bevolking zijn een half miljoen burgers op de vlucht, vooral in Rwanda; vanuit Rwanda en Congo kwamen eveneens meerdere honderdduizenden vluchtelingen en die verblijven in kampen. Een en ander vertroebelt de relatie met Rwanda. Er wordt druk uitgeoefend om terug te keren maar de vraag is HOE?

Hij waarschuwde ons ten slotte de formele regels in de samenleving strikt na te leven. Vooral in Bujumbura vallen in het straatbeeld de vele soldaten en gendarmes op, allen gewapend met een automatisch wapen. Ze vallen evenwel de burgers niet lastig (op het eerste gezicht toch niet).

  • 15.30u – Kennismaking met Bujumbura  en Tanganikameer.

Het Tanganikameer was minder spectaculair dan gehoopt wegens een lichte mist die het uitzicht belemmerde (o.a. aan de overkant zien we op Congolese bodem vaag bergsilhouetten). We passeren voorbij een nationaal monument ter gedachtenis van een in 1961 vermoorde prins. Het opschrift: Ubumwe Ibikorwa Amajambere is volgens bronnen op het internet de officiële leuze van Burundi en vertaald uit het Kirundi komt dit neer op Unité, Travail, Progrès. Daarna ging het richting Centre Spirituel van de paters Jezuïeten, een prachtig complex boven op een berg die Bujumbura domineert. We raken in gesprek met Pater Jean-Pierre Nolf (82 jr.) en met enkele van zijn Burundese collega’s. We vernemen onder andere dat ze zich inzetten voor de vluchtelingen uit Congo alsook voor de terugkeer van landgenoten uit Rwanda.

Dinsdag 11 september

  • 10 u – Bezoek Akamuri 

Dit instituut voor kinderen en volwassenen met een beperking wordt geleid door soeur Marie, een Vietnamese zuster met meer dan 20 jaar ervaring, en door de psychologe Marcelline Hatungimana. Het instituut heeft duidelijke en progressieve opvattingen over de aanpak van deze populatie. Centraal staan de liefde, het respect en de wil om zoveel mogelijk het potentieel van de gehandicapten te valoriseren, de marginalisering tegengaan: ‘Ecouter ce qui ne se dit pas’.

Het instituut zet in op een veelheid aan inspanningen. Zo is er de fysieke readaptatie, gericht op het bevorderen van autonomie op lichamelijk  en mentaal vlak. Men werkt aan specifieke opvoedingsdoelen maar streeft ook naar integratie in het gewone onderwijs. Jongeren met zware beperkingen leert men toch professionele vaardigheden die hen moeten toelaten om geïntegreerd te leven in de Burundese samenleving (konijnen eten geven, eieren rapen, zeep maken, de stallen uitmesten…). Hier maakt men gebruik van pictogrammen die betekenis geven (tekening van konijn om eten te geven, aan tafel komen met beeld van bord…). Men werkt intensief aan de context waarin de gasten kunnen terecht komen. Zo wordt vorming gegeven aan de buschauffeurs die instaan voor het transport van gehandicapten, worden gezinnen ondersteund om hun schaamte te overwinnen en af te raken van opvattingen over de handicap als een straf voor begane misstappen. Gezinnen krijgen vorming om mee te werken aan de integratie. Mobiele teams gaan actief op zoek naar ‘verborgen gehandicapten’, vooral in de zeer arme buurten. Ook gewone scholen krijgen ondersteuning in functie van de integratie.

Men houdt zich verder bezig met het voorkomen van epileptische aanvallen door te voorzien in (zeer dure) medicatie, trainen van fijne motoriek, diverse vormen van autisme, syndroom van Down. Van elke inwoner wordt een individueel dossier aangelegd, om de drie maanden gebeurt een evaluatie van progressie en dit wordt besproken met de familie.

MsV hebben hier vorming gegeven. Logopedie ontbreekt, geen klanten met auditieve en visuele beperkingen, geen psychotherapie.

De sfeer in deze instelling lijkt erg ontspannen. Kinderen vragen en krijgen affectie, ongewenst gedrag zoals binnenkomen tijdens ons gesprek wordt zacht gecorrigeerd.

  • 11 u – Bezoek aan Institut Saint Kizito

 Instituut voor kinderen met hoofdzakelijk fysieke beperking. Sr. Anne-Marie – (Congrégation des Soeurs Berne Mukama) staat ons te woord. Het instituut richt zich op fysiek gehandicapte kinderen uit het hele land. Fysieke revalidatie en scholing staan centraal. Er is een uitgebreide atelier voor de vervaardiging  van allerlei revalidatie-apparatuur (bv. Krukken, rolstoelen, steunschoeisel…). Alles op maat en aangepast aan de individuele handicap.

Er is een internaat en externaat. Een gewone scholing kost 15.000 FBur. (7,5 €) per trimester. De wet schrijft voor dat niet betalen gevolgd wordt door verwijdering uit de school. De school wordt bezocht door ongeveer 20% niet gehandicapte leerlingen (inclusie). Dat biedt het contrast dat deze vrolijk lopen te voetballen terwijl 80% van hun medeleerlingen kampen met soms zeer ernstige beperkingen. De intensieve behandeling wordt onder bepaalde voorwaarden betaald door de staat. Er is een (beperkte) samenwerking met het hospitaal van Ijenda. Kinderen die passeren in het hospitaal worden soms voor behandeling naar Saint Kizito verwezen en komen na vorderingen in hun mogelijkheden terug. Er zijn opvallend veel kinderen met aangeboren klompvoetjes. Een tweeling wordt behandeld vanaf hun 2e jaar. Deze meisjes kropen tot hun 5e jaar op hun knieën. Nu zijn ze 11 jaar en behelpen zich redelijk met krukken.

Ook hier lijkt de sfeer erg gemoedelijk. De aanpak is multidisciplinair kine, sociale assistentie, opvoeders, techniekers… De organisatie lijkt prima tot en met vuilnisbakken op de grote binnenkoer.

Namiddag reis naar Ijenda

De reis van Bujumbura naar Ijenda wordt met de auto van de zusters of met die van het hospitaal gemaakt. De reis duurt ongeveer één uur, 40 km. Er is ook publiek transport, op het eerste gezicht alleen privé busjes met 8 tot ongeveer 20 passagiers. De hoofdbaan is in goede tot zeer goede staat, de weg die door Ijenda loopt is een brede verharde zandweg. In het droge seizoen geeft dit veel stof.

Woensdag 12 september

* Zakenbezoek zusters aan de vicaris van Kiganda

Deze reis naar het binnenland waar zuster Anastasie enige zaken te regelen had met de Vicaris in Kiganda, was voor mijn programma eerder irrelevant, tenzij om mij een idee te geven van het binnenland. Mijn ontmoeting met de vicaris verliep naar mijn indruk eerder onverschillig, eerder zelfs onaangenaam.

Tijdens het onderhoud van zuster Anastasie met de vicaris werd ik door een seminarist rondgeleid in de nabije omgeving. Het is een prachtige missiesite, gesticht door de Witte Paters. Interessant was het bezoek aan een nationaal ‘memorial park’ ter herdenking van een cruciale fase in de Duitse periode (1854 – 1903; zie Deel 6).  Opnieuw maakte ik kennis met een instituut voor kinderen met een beperking, gesticht door pater Peter Verkest. Ook hier straalt het enthousiaste engagement…

Donderdag 13 september

  • 10 u – Bezoek aan de lagere school Ecole Fondamentale Virgo Sapiens – De directeur, mr. Gilbert Sabushimike, een leek, staat vijf jaar aan het hoofd. Hij geeft nu nog af en toe les maar zijn loopbaan als onderwijzer begon in 1996. De school telt 800 leerlingen, de helft jongens, de helft meisjes. Er is ook een kleuterschool met iets meer dan 100 kinderen maar die heb ik niet van dichtbij bekeken.

De lagere school wordt Ecole Fondamentale of Ecofon en telt 4 cycli: drie in deze school en de 4e cyclus Post-Ecofon behoort tot het Lycée. Deze telt 3 leerjaren. Belangrijk is hier dat het Examen d’Etat verplaatst is van einde 3e cyclus naar einde 4e cyclus.

Algemeen valt het op dat de regering een rechtstreekse en voelbare impact heeft op het onderwijs. Zo werd beslist dat alle mannelijke en de jongere leerkrachten naar het binnenland werden verplaatst, naar minder gemakkelijk te bereiken delen van het land. Het gevolg daarvan is dat mr. Gilbert de enige man is tussen 15 à 16 vrouwen. De leerlingen volgen lessen in de voormiddag, de leerlingen van het 5e en 6e jaar moeten tot 16 u blijven, om ze te beschermen tegen al te veel ‘afleiding’. Onder enige begeleiding houden ze zich bezig met studiewerk. Leraars mogen niet bijverdienen in hun vrije tijd.

De lerarenopleiding zou gebeuren in twee aparte curricula: ofwel het curriculum secundair onderwijs, ofwel Ecole Normale Supérieure. Ik hoorde ook iets over Institut de Pédagogie Appliquée maar dat is me niet duidelijk geworden. Een leraar Ecofon verdient 200.000 FBur. of 100 € per maand. Volgens anciënniteit kan daar wel iets bijkomen. Ik heb geen geklaag gehoord over late of onregelmatige betalingen door de overheid. Ook over de rol van de inspectie heb ik weinig of niets gehoord. Officieel is er geen ‘récyclage’ van de leraars. Ze hebben vanuit het Lycee wel vorming gekregen rond informatica maar aangezien de school niet over het internet beschikt, is deze kennis vervaagd.

Officieel is het Ecofon gratis maar daar wordt rond ‘gefietst’ door invoering van ‘frais d’assurance’ (weg thuis naar school en terug) en ‘frais de sport’, telkens 2.000 FBur., in totaal 2 €. Er is geen internaat. Ook hier geldt de regel: niet betalen – aan de deur. Er zijn enkele fysiek gehandicapte leerlingen maar doorgaans lopen die school in Gitega, de vroegere hoofdstad of gaan gewoon niet naar school.

Een opmerkelijke ingreep van de regering was onderwijs in de vier talen van Oost-Afrika verplicht te maken vanaf het eerste leerjaar: Kirundi (overwegend de thuistaal in de meeste gezinnen), Frans (officiële omgangstaal), Engels en Kiswahili. Aangezien zowel de lerarenopleiding als het hoger onderwijs in zijn geheel in het Frans verloopt, stelt deze maatregelen de scholen voor aanzienlijke problemen (onder meer totaal gebrek aan beheersing van de talen buiten het Frans bij de meeste leerkrachten Ecofon). In het parlement is er veel oppositie geweest tegen deze politiek geïnspireerde wet (pan-East-Africa).

  •  11.30 u – Bezoek aan Ecole post-fondamentale – Lycée LEMI

De directrice is zuster Dévote. Deze school –  (aan de overkant van de Ecofon, zelfde baan) telt 560 leerlingen, 85% meisjes. Het grootste deel van de meisjes (en alleen meisjes) zitten op het internaat, wegens de afstanden tussen thuis en de school. De jongens komen uiteraard uit de onmiddellijke omgeving.

Drie afdelingen: Chimie – Biologie – Sciences de la Terre – CBT / Langues / Sciences Sociales et Humanitaires – SSH. Daarnaast wordt algemeen Informatica onderwezen (inclusief Ubuntu) maar er zijn geen gespecialiseerde leerkrachten. De aantallen per klas variëren van ongeveer 15 tot ongeveer 65. De school is gebouwd begin jaren ’60 en het is verbazingwekkend hoe groots het is aangepakt. De school beschikt over ruime lokalen, meerdere grote zalen, een aparte kapel,  labo’s fysica, chemie en een perfect ingericht IT-lokaal. De school beschikt over twee bibliotheken, een met non-fictie (leerboeken) en een met fictie, veelal verouderde boeken. De school in het algemeen en de labo’s in het bijzonder liggen er ongelooflijk netjes en georganiseerd bij (Propreté est notre nature!). Leerlingen moeten helpen bij het onderhoud van de school (en van het internaat).

Het schoolgeld bedraagt 7.000 FBur voor externen, internen betalen 43.000 FBur. (resp. 3,5 en 21,5 €) per trimester maar ook hier duiken wat kosten op voor ‘assurances et sport’. Vroeger kwam de regering tussen in deze kosten maar mede door de financiële sancties waaraan het land om politieke redenen is blootgesteld, zijn allerlei tegemoetkomingen teruggeschroefd. Zo wordt de elektriciteit niet meer vergoed en worden alleen nog internaatkosten  vergoed voor  de leerlingen uit Chimi-Bio-Terre. Dat heeft tot gevolg dat de leerlingenpopulatie vooral uit kinderen van de middenklasse bestaat.

Heel wat leerkrachten genoten een universitaire opleiding, en voor zover ik kon nagaan, van degelijk niveau (vooral Université des Lacs – Bujumbura). Ze verdienen iets meer dan de leerkrachten uit het Ecofon. Sedert enkele jaren is de school verplicht om op eigen kosten een ‘enseignant vacataire’ te benoemen, een vervangleerkracht. Er zijn drie ‘sessions de récyclage’ voorzien per jaar, onder meer rond leerlingenbegeleiding.

Vrijdag 14 september

  • 10.00 u – Rondleiding in hospitaal

Zuster Adèle leidt me gedecideerd door haar wereld. Wat opvalt is (opnieuw) de orde en de netheid. Alles is goed onder controle en is gericht op een efficiënt functioneren. De invloed van Médecins sans Vacances zal hieraan wel niet vreemd zijn. Ook de infrastructuur lijkt me voortreffelijk (zie foto’s van alle relevante ruimten en apparaten). Volgens MsV is een voldoende niveau bereikt qua installatie, hygiëne, vorming,  informatica en organisatie / beleid. Het personeel is communicatief en als ik wat hulp nodig had om de WIFI binnen te krijgen, was er altijd wel iemand die een handje toestak. De patiënten lopen er rustig bij. Uiteraard is een opname een familieaangelegenheid. Er zijn aparte afdelingen voor mannen, vrouwen en kinderen, telkens niet al te grote zalen met tussen de bedden gordijnen. Kinderen worden vooral opgenomen wegens malaria.

Wat ik zelf opgemerkt heb is dat al het afval van het hospitaal (en van het Centre de Santé) verbrand wordt in ovens vlak naast de gebouwen van het hospitaal. De schoorsteen is naar schatting maximum vijf meter hoog. Er zit geen filter in zodat volgens mij een aanzienlijke, mogelijk giftige neerslag op de gebouwen en ingezetenen terecht komt.

  • 11.30 u – Bezoek aan Centre de Santé

Aan de overzijde van de straat ligt het Centre de Santé, gericht op preventie. Er is  geen arts bij betrokken, enkel minder gespecialiseerde verpleegkundigen. Ze beschikken over een lichte motorfiets waarmee ze enkele gemeenten in de omgeving van Ijenda bezoeken. Er is een materniteit met 60 bedden. Uiteraard is er samenwerking met het ziekenhuis. Op mijn vraag of HIV voorkwam werd erg overtuigd bevestigend geantwoord. Als er in de statistieken ergens een laag cijfer staat (bijv. in verslag Hôpital 2016 – Test rapide Normal 372 – Pathologique 15), is dit afhankelijk van de plaats van de registratie. Hier wordt aan gerichte registratie gedaan en de cijfers liggen dan ook redelijk hoog. Het stukje ‘gehandicapte kinderen’ komt verderop (Dinsdag 18/9).

Zowel het hospitaal als het Centre hebben een groentetuin.

  • 16 u – Verwelkoming leerlingen van Lycée Lemi

Op vraag van zuster Dévote hield ik een korte toespraak (in het Frans behalve de algemene groet in Burundi: Amahoro, wat ‘vrede zij met u’) betekent. Verder verliep alles in het Kirundi.

Zaterdag 15 september

  • 10 u – Bezoek aan de bron van Ijenda

Aangezien de watervoorziening voor de scholen, het hospitaal en de zustergemeenschap een dringende prioriteit is, gingen we ter plaatse naar de bron kijken. Ze ligt andere kant van de gemeente, zo’n 1,8 km ‘gemeten’ langs de weg. Op zich is er weinig of niets te zien, een onooglijk straaltje water dat verder loopt in een beekje met afval… Zie voor meer technische informatie de nota van Jan Stevens. Er werd reeds een prijsofferte ingediend ten bedrage van ongeveer 43.000 € (Ir. Niyongabo J. Bosco).

De bron bevindt zich op de eigendom van een familie, ouders van de plaatselijke curé van de parochie. Zoals in het binnenland is het indrukwekkend wat deze man tot stand heeft gebracht. Hij heeft ‘un bistrot’, soort parochiezaal die fungeert als ontmoetingsplaats voor de parochianen. Verder kweekt hij bloemen met commercieel oogmerk maar ook als voorbeeld voor de omwonenden: autosuffisance! Uitbreiding van diversiteit in teelten lijkt mij noodzakelijk om de economie sterker te maken.

  • Namiddag Bezoek aan de stallen en tuin van de kloostergemeenschap Aangezien Autosuffisance één van de hoofdbekommernissen is van de gemeenschap in Heverlee, en dus ook van BOA, heb ik meerdere keren uitgebreid aandacht besteed aan activiteiten op het vlak van landbouw en veeteelt (en dat zijn er heel wat!). Zuster Aline, econome en verantwoordelijk voor Elevage et agriculture, leidt me nu rond in de stallen van het klooster  en wijst me op de noden. De stallen liggen vlakbij de gebouwen van het klooster. De meeste daken zijn van asbest (zoals ook in de scholen). Meerdere daken zijn kapot, sommige stukken zijn nog redelijk in orde. De stallen zijn aan de binnenkant redelijk stevig maar vooral bij de varkens zijn vloeren binnenin en de muren van het buitenhok grondig toegetakeld. Volgens de zuster bijten ze de stenen kapot (Ed: vitaminetekort?). Bij de stallen wordt maïs opgeslagen. Koeien krijgen het setariagras, vers of gedroogd.

Verder is er hier een indrukwekkende tuin met tomaten, en andere groenten. Op een andere plaats achter het kloostergebouw is een ruim veld met uiteenlopende groenten die aarden in onze gematigde streken. De tuin wordt verzorgd door enkele mannelijke werknemers. De watervoorziening is in orde. Bemesting gebeurt met uitwerpselen van de dieren. Naast enkele varkens, biggen en grotere dieren zijn er ook enkele koeien en kalveren. De zuster zou willen kweken met een ander ras zodat ze een grotere melkproductie kan bekomen. Nu bekomt men slechts twee liter per koe per dag.

Ik vermoed dat zuster Aline erg gebaat zou zijn met een intensieve gerichte vorming op het vlak van landbouw, groenteteelt, kweekprogramma’s voor varkens en runderen.

  • 16 u – Présentatie van mijn Ppt-bestand voor de zusters

Na de voordracht en interactie werden de côte d’or toffees erg geapprecieerd en de beamer wie nog bij Dirk berustte, werd overhandigd aan zuster Christine kwestie van  de samenwerking reëel op te starten.

Zondag 16 september

7.45 u – Mis in de parochiekerk van Ijenda – tot 10 u en dan uitgebreid napraten aan de kerkdeur en uitstap naar ‘Source du Nil’ + Pyramide

Eaux thermales. Geen relevantie voor mijn missie tenzij dat het weer een ruimere kennismaking was met het binnenland en met een aspect van de Afrikaanse aardrijkskunde en geschiedenis.

Op de terugweg bezoeken we een vrij groot nationaal kweekcentrum voor

Maandag 17 september

15 u – Présentation van mijn Ppt-bestand aan enkele leden van Lycée LEMI (Lumière Etoile des Montagnes Ijenda)

Dinsdag 18 september

10 u – Les Engels bijgewoond in Ecofon – 4e leerjaar

De leerkracht geeft les over The Town, aan 65 kinderen. Er is een tekort aan leerboeken met een primitieve tekening van een stadspanorama. Om naar de afbeeldingen te kijken van ‘shop, bank, factory…’ draaien ze zich om en kijken met zes naar het ene boekje. Hier zien we de illustratie van de omstreden beslissing om met de vier talen te beginnen: de lerares kent duidelijk geen letter Engels en spreekt ongeveer alle woorden schromelijk verkeerd uit. De leerlingen moeten dit luidop herhalen, zowel collectief als individueel. In Kirundi wordt (denk ik) even ingegaan op de betekenis van elk woord maar  Ijenda is in feite een groot dorp. Behalve in de scholen zijn geen verdiepingen, laat staan andere steedse fenomenen.

11 u –  Kinderen met beperking

We spreken met met zusters Adèle, Jeanne Anastasie over hun acties en ideeën ivm kinderen met een beperking. Het is moeilijk om een duidelijk zicht te krijgen op hun verwachtingen omdat er omzeggens weinig of niets is, behalve de vele behoeften. Meest voorkomend zijn ‘jambes barquées, pieds bot, ostéomyélite, déformes génitales, amputations à cause d’une maladie chronique…. De vaststellingen werden / worden doorgaans eerder toevallig gedaan in het hospitaal, naar aanleiding van een consultatie van de persoon in kwestie of van een familielid.

Tot voor enkele jaren was er steun van het Nederlandse Fondation Liliane. Deze steun liet toe gehandicapte personen tussen 0 en 25 jaar op weg te helpen naar integratie, met onder meer transport van thuis naar de school, ‘éducation sanitaire’, totaal herstel indien mogelijk. Het fonds wilde dat deze personen zoveel mogelijk in hun thuisomgeving werden geholpen, wat soms botste met de plaatselijke situatie van extreme armoede en onvermogen van het thuismilieu. Soms kan hulp helemaal niet, bijv. als een kind geboren wordt zonder ledematen of met de combinatie van blindheid en doofheid. Op een bepaald moment oefende de regering druk uit op de Fondation en de steun werd daarna overgemaakt aan Union des Personnes Handicappées Burundaises – UPHB. De steun die men overmaakt is onvoldoende en vaak te laat. Daardoor heeft men al 3 miljoen FBu schulden moeten maken (1.500 €). Vaak ziet men nu af van hulp bij gebrek aan middelen. Zeer recent heeft de regering opnieuw maatregelen uitgevaardigd die de controle over buitenlandse NGO’s moet verscherpen. Onder meer de 4e maatregel om telkens 50% Hutu en 50% Tutsi in dienst te hebben ligt moeilijk, zeker omdat de bevolking er zelf niet in mee wil.

De droom is een instituut te bouwen waar men kan werken aan zorg, revalidatie, scholing. Men wil ook lokaal hulp bieden omdat verplaatsing door de handicap soms onmogelijk is. Sensibilisering van de bevolking hoort erbij (cf. Instellingen Akamuri en Saint Kizito in Bujumbura). Vroege opsporing is cruciaal, hoe later hoe moeilijker de revalidatie. Er lijkt wel steun van de regering te zijn maar de criteria zijn me niet duidelijk geworden. Wel lijkt het erop dat deze piste voor de regering geen prioriteit is waardoor kinderen met een handicap op de straat terecht komen, eventueel sterven.

Het centrum wordt gezien als een internaat met zorg en onderwijs. Kine zou kunnen vergoed worden als dit in het hospitaal kan gebeuren. Aangezien de kinderen vaak van arme ouders komen, is er een probleem met werkingsmiddelen…

14 u Présentation van mijn Ppt-bestand aan leerkrachten + directeur van Ecofon Virgo Sapiens

De directeur leidt me achteraf door de school en wijst op de defecten, behoeften. Vele daken zijn in eternit met asbest. Dakgoten ontbreken en het regenwater wordt niet of onvoldoende opgevangen. Het toilet van de leerkrachten is onhygiënisch, ergens achterin in een donkere ruimte. Verdere vragen en behoeften zie Deel 4.

16 u – Bezoek aan thee – fabriek in Ijenda

Ijenda is zoals het overgrote deel van Burundi landelijk, alles draait om landbouw en veeteelt, met als probleem de veel te kleine oppervlakte, overbevolking, lage opbrengst. Daarom is men in Ijenda zo trots op de plaatselijke theefabriek. Er werken zo’n 150 mensen, hoofdzakelijk ongeschoolde arbeid, met uitzondering van het technische fragment. Het is zeker geen high tech-bedrijf maar na het handmatig afladen van de camions verloopt de verwerking bijna volledig automatisch. De productie van consumptiethee is energie-, lees hout verslindend: ongeveer 5 stères hout voor 1 ton thee en men voert tientallen duizenden tonnen thee uit per jaar, naar de theebeurs van Kenya. Verder niet relevant voor onze werking tenzij we te maken krijgen met de ontbossing of herbossing.

Woensdag 19 september

* 9 u – Lycée – Les Psychologie 1e jaar SSH

Leraar Jean-Marie heeft m.i. een goede opleiding genoten aan de universiteit van Bujumbura. Geeft les aan 22 leerlingen over de definitie van psychologie en over de wetenschappelijke methode van het ‘experiment’. Ook hier zitten de leerlingen met een tekort aan handboeken. Ze dreunen antwoorden op de vragen van de leraar maar een en ander is helemaal inductief, geen enkel voorbeeld.

Mr. Jeam-Marie heeft samen met enkele collega’s het therapiecentrum Izere (hoop) opgericht in Bujumbura. (Zie Zaterdag 22/9).

* 11 u – Les ‘Entreprenariat’ 3e CBT

Ook hier inductief, ik zou me niets kunnen voorstellen bij zo’n les. Conclusie: ‘Qu’est-ce qu’un entrepreneur?’ ‘Quelqu’un qui réalise une améliorisation dans la société’.

Bezoek aan labo’s Scheikunde en Fysica.

Leraar Pascal  toont me het labo Fysica en dat van Chemie. Beide labo’s zijn ruim met werktafels in het midden en aan de zijkanten. Ze liggen er netjes bij. Labo Fysica heeft zeer veel apparaten ter beschikking, netjes in kasten. Een en ander lijkt me wel wat verouderd. Het labo Chemie heeft wel wat apparaten maar precies weinig chemicaliën. Er is ook didactisch materiaal voor Biologie. In hoever de leerlingen hier praktische oefeningen krijgen is me niet duidelijk.

* Namiddag – Bezoek aan het internaat

La soeur Dévote leidt me doorheen het internaat. Ook hier verwondering alom. De leerlingen (alleen meisjes) blijven een heel trimester. Eenmaal per maand hebben ze bezoekrecht en dan mogen ze op excursie naar Ijenda en daar de familie ontmoeten (14 – 17u). De slaapzalen zijn indrukwekkend: misschien wel 60 à 100 bedden, netjes naast elkaar. Oudere leerlingen slapen met twee op een kamer. Koffers ordelijk geschikt, emmers netjes naast elkaar. Elke leerling moet een emmer mee naar school brengen want ze moeten zorgen voor de waterbevoorrading door met hun emmer naar een bron in Ijenda te gaan (vinden ze erg leuk, even weg van de controle… – dixit zr. Fanny). Eén begeleidster slaapt in. Toiletten en douchen zijn erg OK, de eetzaal is netjes gedekt met kannen drinkbaar water.

Donderdag 20 september

  • Bezoek aan parochie in Buziracarda 

Deze parochie, die in het centrum van het land gelegen is, geeft een goed beeld van ‘een parochie als centrum van streekontwikkeling’. Curé Thomas leidt ons door zijn parochie en toont de vele verwezenlijkingen die hij sedert zijn aankomst een jaar geleden tot stand heeft gebracht (en dat zijn er heel wat). Hij lijkt de bevolking heel dicht bij de parochie te betrekken. Verbouwingen rond de kerk zijn gratis door de bevolking uitgevoerd. Ook tijdens ons bezoek zijn (veelal werkloze) mannen aan de muur aan ’t metsen. Er zitten professionele metsers bij die leiding geven aan de anderen. Er is een ontmoetingscentrum gebouwd waar de omwonenden feesten mogen organiseren. Parochianen komen de braak liggende gronden van de parochie bewerken waardoor ze beschikbaar worden voor landbouw en groenteteelt. Hij experimenteert om gewassen een hogere productiviteit te geven en stelt gronden van de parochie ter beschikking van boeren die zelf een en ander willen uitproberen. De gronden zijn door het bisdom in consignatie gegeven.

We worden ontvangen door een delegatie van de gemeente, waarmee een goede relatie werd opgebouwd.

Verder bezoeken we het plaatselijke hospitaal en het Centre Médical. De geledingen van zowel hospitaal als centre zijn beduidend armoediger dan in Ijenda. Het is echt ruraal en de omgeving is ook veel armer met veel werkloosheid.

De curé houdt er een neerhof op na (kippen, konijnen, cavia’s, ja ook deze laatste worden gegeten) en enkele runderen. Stenen worden niet meer geperst maar in een indrukwekkende oven bakken ze klei zodat ze meer duurzame stenen bekomen. We lopen voorbij een katholieke lagere school en een gemeentelijke secundaire school. Ook hier aarzelen de kinderen tussen angst en nieuwsgierigheid maar de aanwezigheid van de zusters zet ze aan om samen met mij ‘alouette, jolie alouette…’ aan te heffen, en weten ze van  geen ophouden.

Het bezoek is voor BOA in die mate relevant om dat de curé al enige tijd aandringt om zusters naar hier te sturen en mee dit dynamische werk uit te bouwen. Ook zuster Jacinta is hier op bezoek geweest en volgens zuster Anastasie heeft ze de mogelijkheid open gelaten, ook al zijn er niet zoveel zusters op overschot in Ijenda. Zuster A. weet wat ze wil….

Terwijl de afgevaardigde van de gemeente stellig beweert dat het hier in de omgeving zeer veilig is (er is in open veld een niet bewaakt meteorologisch centrum, met lage omheining, ‘pas de barbarie ici’) worden we bij ons etentje van op afstand ‘bewaakt’ door twee gendarmes met automatische wapens. Zuster Anastasie vindt het geen goed idee dat ik alleen in Ijenda zou wandelen, zeker niet in het weekeinde als er vele mensen van buiten de gemeente afzakken, zelfs de straat oversteken na zonsondergang raadt ze min of meer af.

Vrijdag 21 september

  • 9 u – 11 u : les Biologie 2jaar  

De les handelt over bacteriële infecties. Zelfde verhaal als voor Psychologie, het niveau is goed maar te theoretisch. Beelden zouden hier wonderen kunnen doen. Leerlingen worden uitgenodigd om voorbeelden te geven, wat ze ook doen (herhaling van eerdere les? Ze zoeken het op in hun schrift en lezen het voor) maar geen illustratie van hoe zo’n aanval van bacteriën eraan toegaat. De leerlingen worden wel meermaals aangespoord om luider te spreken, ze komen aan bord en moeten blijven herhalen tot ze luid genoeg hebben verwoord wat in hun groep tot stand kwam. Het thema wordt wel grondig uitgewerkt: ‘Welk criterium voor de indeling? Welk mechanisme van ‘aanval? Mode de transmission, symptômes, agents causaux…’. Maar ook hier inductief, geen toepassingen.

Buiten alle verwachtingen word ik door de leerlingen nog meer dan een half uur ‘vastgehouden’ met zeer boeiende vragen over ‘Psychologie’: Kan men gedachten lezen? Kan men mentale ziekten genezen? Welke beroepen kan men ermee uitoefenen? Erg aangenaam en onderhoudend gesprek.

Op de speelplaats worden twee meisjes bij mij geroepen. Ze worden bestempeld als ‘zeer intelligent’ en willen beiden geneeskunde  studeren.

  • 11 u Les Engels – 1e Post Ecofon

Dit is een hele andere ervaring. De beheersing van het Engels en de uitspraak van de leraar (Mr. Célestin) zijn m.i. bijzonder goed. Hij laat de leerlingen in volzinnen herhalen, corrigeert en loopt met smartphone rond om de exacte uitspraak via een of andere app aan de leerlingen te laten horen. Het gaat hier over voeding: dranken opsommen, snoep, vlees, vis, etc. De leerlingen kennen blijkbaar veel woorden. Invloed van het thuismilieu, het internet, vorige lessen in het Ecofon dan toch niet zo slecht?

  • 16 u of was het dan toch 17u? Veillée LEMI

 Als leraars, directie, ikzelf binnenkomen volgt er een daverend applaus en gejoel, een echte sfeer van pubers die in een zeer vrije atmosfeer hun ding  hebben kunnen doen. Dat blijkt ook uit de show die ze in eigen beheer opvoeren: traditionele en moderne dansen, gezangen idem, scetches over het klasgebeuren waarin het egoïsme van verstandige leerlingen ten opzichte van minder slimme leerlingen wordt gehekeld, voordragen van Engelse gedichten… Het jaarthema van het  lycée is iets met ‘comptétitivité et ensemble’, wat denk ik wel eens een goede samenvatting zou kunnen zijn van de Burundese mentaliteit.

Zaterdag 22 september

* Bezoek aan de “marrais’

Zuster Aline leidt me via een steile afdaling naar ‘les marrais’. Burundi bestaat grotendeels uit bolle heuvels (les miles collines) met daartussen valleien met telkens een riviertje. Het is hier dat de malariamug huishoudt, zeker in het natte seizoen. De Burundezen verbouwen daar hun groenten (maïs, aardappelen, gras voor veevoeder…) maar ook eucalyptusbomen voor de houtproductie. Ze denken aan de erosie van hun terreinen maar er is een zekere spanning tussen boeren en herders. ’s Nachts komen herders van enkele dorpen verder met enkele koeien en geiten en vreten de struiken of gewassen af die de boeren hebben geplant. Het is eigenaardig dat mijn voorstel om met een kruiwagen te werken geen gehoor krijgt. Dit heeft deels te maken met de invoer van Chinese kruiwagens die na 1 jaar stuk gaan. Maar naast de grote banen ziet men mannen en vrouwen met zware vrachten lopen, op hun hoofd, hun schouders, op hun fiets… Het zou m.i. anders kunnen en met minder lichamelijke schade. Ik verneem dat schapen een grote symbolische waarde hebben (bijv. als cadeau bij een huwelijk beloven ze voorspoed) terwijl een geit minder in de smaak valt (seulement pour la brochette). Toch vertegenwoordigen deze diertjes een behoorlijke prijs: 50.000 FBur. (25 €) voor een kleine geit, tot 100 € voor een groot beest.

* 10 u – Gesprek met team van Psychotherapie-centrum IZERE

Na de les sprak Jean-Marie Ntacobakimvuna , de leraar psychologie, me aan en sprak over een therapiecentrum dat hij samen met enkele collega’s opgestart had in Bujumbura. Op zaterdagvoormiddag zijn die collega’s Gaston arts), Janvière en Chantale (beiden psycholoog) naar Ijenda gekomen en we hebben gesproken over hun plannen en noden. Ze zijn opgeleid in cognitieve gedragstherapie. Ze richten zich op het gewone gamma van psychische problemen, met daarbij speciale aandacht voor Posttraumatische Stress. Dit is niet verwonderlijk in een land dat regelmatig te maken had met heftige onlusten. Dit valt buiten de directe focus van BOA (vermoed ik) maar via andere kanalen is er wellicht samenwerking uit te bouwen.

  • Namiddag: Bezoek aan de woning 1e jaar Noviciat en Aspirantes

Zuster Fanny laat me de aparte vertrekken zien van de novicen (1e jaar) en van de aspirant zusters. Opvallend vind ik dat er aparte moestuintjes zijn, aparte kapellen, bezinningsruimten, enz. De 2e jaars novicen doen stage in Bujumbura.

  • 15 u – Computerklas in Lycée

Een stichting (Duits of Amerikaans) heeft in Burundi computerinstallaties geplaatst, zo ook in het Lycée in Ijenda. De enige voorwaarde is dat van daaruit gratis vorming wordt gegeven aan omwonenden. Dit heeft men gedaan voor de leerkrachten van het Ecofon. De computerklas ziet er voortreffelijk uit: een groot scherm vooraan en tien toestellen in de klas. Voor zover ik heb kunnen nagaan is er een kabel aangelegd, naar verluidt door een telecom-firma. Zuster Fanny lijkt me vrij goed op de hoogte. Naast het Office-gamma is er ook Ubuntu. In hoever de leerlingen hier les krijgen, hoe intens deze klas gebruikt wordt, hoeveel men betaalt voor een abonnement, of men hier vragen heeft voor vorming, open vragen….

Terloops zien we de leerlingen van het internaat ontspannen rondlopen, op het gras liggen… Er zou wel een zekere animatieactiviteit zijn, onder meer hebben leerlingen een muziekband. Zuster Fanny vraagt of we kunnen helpen bij het opnemen van een CD. Het project rond beeldeducatie spreekt sterk aan, vooral de filmen zouden hier enthousiast onthaald worden.

  • 17 u Toelichting bij het indienen van een project.

Op vraag van de ankerfiguren hebben we het ontwikkelen van een projectaanvraag intensiever bekeken.  De zusters Aline (Econome en landbouw – élevage) en Christelle (hospitaal) waren aanwezig. Zuster Dévote was verhinderd. Het ‘waterproject’ werd als casus uitgerold met als leidraad het projectformulier.

Zondag 23 september

10 u – Mis in Lycée – tot 12.30 u

Op vraag van zuster Dévote hield ik bij het einde een korte toespraak voor de leerlingen waarbij ik oprecht bedankte voor de warme ontvangst en de leerlingen aanmoedigde zich in te spannen voor de toekomst van hun land.

Namiddag terug naar Bujumbura en vlucht naar België.



3 – Communicatie en accenten daarin

Een opvallende vaststelling is dat het Frans veel minder ingeburgerd is dan in RDC. Heel wat Burundezen spreken geen Frans, ook jonge mensen niet. Men grijpt snel terug naar de nationale taal: het Kirundi. Weinig mensen beheersen het Engels of het Kiswahili. Hoe dit in de toekomst zal evolueren is niet duidelijk. Burundi maakt deel uit van de Oost-Afrikaanse Gemeenschap (samen met Rwanda, Oeganda, Tanzania en Kenya). De gangbare talen in die gemeenschap zijn Kiswahili en Engels. Mede daarom is het onderwijs van de vier talen vanaf het 1e leerjaar verplicht (zie verder).

Ik heb de indruk dat de Burundezen in ’t algemeen iets meer ingehouden leven, wat meer introversie in vergelijking met het enthousiasme van de buren aan de overkant van het Tanganika-meer. Zo valt het me op dat niemand om hulp vraagt voor persoonlijke moeilijkheden, noch voor zichzelf, noch voor hun familie.

Zuster Anastasie beheerde mijn agenda en was daarin zeer dynamisch en directief. Ze geeft spontaan goede adviezen qua kleding, te mijden onderwerpen. Dit is alleszins het geval  ivm het onderscheid Hutu – Tutsi; een differentiatie die in de samenleving weinig zichtbaar is en onmiddellijk geneutraliseerd wordt als men er al over zou beginnen. Soms kreeg ik de raad zo weinig mogelijk informatie te geven: ‘Je suis Eric’. Niets meer, ook niet ‘Belgique’ of ‘les motifs de ma visite’.

Zuster Anastasie heeft flink bijgedragen aan een kordate communicatie binnen de gemeenschap. Meermaals wees ze erop dat 40 leken in Heverlee ‘se jettent dans leur engagement’, dan ook de betrokkenen in Burundi.

De kinderen zijn duidelijk niet gewoon een blanke te zien. Ze aarzelen tussen nieuwsgierigheid en angst. De aanwezigheid van een zuster werkt geruststellend. Fotograferen wordt spontaan aanvaard als de zuster mee op de foto gaat, onder meer bij de vrouwen. Vrouwen lopen in erg mooie panjes. Een zondagochtend, vlak voor de mis zie je een processie van prachtig geklede mannen, maar vooral kleurrijke, trots ‘gedrapeerde’ vrouwen.

De zusters hebben uiteraard allen een uitgesproken persoonlijkheid, zeer divers. Zuster Christine werkt meer in de luwte. Zuster Adèle lijkt een goede organisator, wat ze uiteraard geschikt maakt om het ziekenhuis in goede banen te leiden. Straffe madammen! Zuster Aline en zuster Dévote kan ik moeilijk inschatten. Mr. Gilbert (directeur Virgo Sapiens) lijkt iets te veel op zijn eiland te vertoeven. Wordt hij voldoende erkend in zijn functie?

De toekomstige zusters (aspiranten en 1e jaars novicen) leven in Ijenda praktisch volledig apart, elk in hun eigen verblijf.  De 2e jaars novicen verblijven in Bujumbura. Ze doen er een stage in de civiele gemeenschap. Deze jonge zusters zijn nogal schuchter. Anders gaat het eraan toe in de zustergemeenschap in Ijenda. Ik ben zeer snel opgenomen in de gemeenschap en doorgaans was het contact vrij open. De betrokkenheid van alle zusters op mijn welzijn was doorleefd en intens. Ik verbleef op een appartementje naast het kloostergebouw en had niets, maar dan ook niets te kort.   ’s Avonds werd zelfs de kou uit mijn leefruimte verdreven door een houtvuurtje. Alle maaltijden werden gedeeld met de zusters behalve het ontbijt (maar dat kwam eerder door een verschil in dagritme…).

In mijn vier Ppt-presentaties maar ook in andere gesprekken heb ik diverse accenten gelegd, uiteraard de BOA-aandachtspunten. Deze zijn terug te vinden in het bestand van mijn presentatie. Zo heb ik geïnteresseerden aangemoedigd om te gaan voor duurzame projecten. Deze moeten bij het indienen grondig uitgewerkt zijn. Zowel tijdens de uitvoering als bij het voltooien moet open gecommuniceerd worden en we verwachten tastbare resultaten. Ook de opvolging van elk project kwam aan de orde. We hebben  aangegeven dat het aan te bevelen is contact te nemen met de desbetreffende BOA-werkgroep of werkgroepen vooraleer een over te gaan tot een definitieve indiening. Ook het aspect ‘collaboration et support’ kreeg de voorkeur op ‘aide’, samen verantwoordelijkheid dragen in functie van een wederzijdse emancipatie. Op vraag van de ankers in de zustergemeenschap (zrs Aline, Christelle en Dévote voor respectievelijk landbouw – veeteelt, gezondheid en onderwijs) werd een voormiddag uitgetrokken om de casus ‘watervoorziening’ projectmatig door te nemen. Spijtig dat zuster Dévote verhinderd was.



4 – Technische observaties – Noden vooruit geschoven door de Zuid-partners

Onderwijs

Ecofon Virgo  Sapiens

Mr. Gilbert wil de asbest daken vervangen wegens gezondheidsrisico’s.

Hij vraagt dakgoten te voorzien zodat ook het regenwater kan worden opgevangen. Aan het gebouw waar zijn bureau gevestigd is en de bibliotheek had hij graag over de hele lengte van het gebouw een afdak zodat de regen niet inslaat als de deuren open gaan of iemand aan de deur staat te wachten.

Binnenhalen van internet in het lager onderwijs. Kan dit zonder al te veel kosten vanuit het nabij gelegen Lycée? De leraars hebben basisvorming gekregen vanwege het Lycée maar door gebrek aan praktijk blijft er niet veel van over.

Het toilet van de leerkrachten is volgens mij beneden alle peil, zowel hygiënisch als qua comfort (zie foto).

Hulp is nodig voor leerkrachten die onvoorbereid Engels en Kiswahili moeten geven.

Allerlei boeken, handboeken en andere. Sportmateriaal. Fotokopiemachine.

Education à l’image zou de didactiek zeker op een hoger niveau kunnen brengen.

Vragen naar ‘stage in België’ (directeur).

Leerlingenbegeleiding, minstens op het vlak van informatie over faalangst, motivatie, leerstoornissen.

Lycée LEMI

Animatie internaat: er gebeurt wel een en ander. Zo heb ik een ‘veillée’ meegemaakt met dans, zang, scetchen, en voordracht Engelse gedichten. Dans en zang waren zowel traditioneel als modern (waarbij de jongens veel meer aan bod kwamen). Er is vraag naar de uitgifte van een CD met zelf gecomponeerde muziek. Hier is zeker veel werk aan de winkel mits goede begeleiding van de internen maar daarop heb ik geen zicht. De leerlingen verblijven een gans trimester in het internaat, dus tijd genoeg mom een en ander uit te bouwen.

Sportmateriaal.

Education à l’image – idem als voor Ecofon.

Ondersteuning van de lessen Wetenschappen, actualisering van de labo’s. De labo’s zijn bijzonder ruim en goed onderhouden. Ik heb wel de indruk dat het materiaal, zowel voor fysica als voor chemie, verouderd is. De inbreng van onze ploeg Wetenschappen zou het niveau ook hier significant kunnen optillen.

Gezien het feit dat weinig of geen leerkrachten de presentatie hebben bijgewoond (communicatie van zr. Dévote was gericht op beperkte groep, niet op de leerkrachten zelf) zijn ze slechts sporadisch op de hoogte door individuele contacten met mij.  Alleszins wekten de mediakoffers de volle aandacht. Ik vermoed dat dit maar aanleiding zal geven tot het indienen van projecten als Dirk en / of de medewerkers van het project Georges Tibau ter plaatse zijn geweest.

Vragen naar ‘stage in België’.

Hospitaal en Centre de Santé

Volgens de beoordeling van Artsen zonder Vakantie (en op basis van mijn niet deskundige observatie) staat het hospitaal op een voldoende hoog peil qua technische infrastructuur, vorming, organisatie, zorg in ’t algemeen. Bezoek van medisch deskundigen zal moeten inschatten welke inbreng BOA hier nog kan hebben. Zuster Adèle lijkt me wel een actieve aanspreekpersoon om zo ook het medisch corps te bereiken.

Een transformator – stabilisator ter beveiliging van de apparaten tegen de stroomwisselingen van het elektriciteitsnet. Hierover moet overlegd worden met Médecins sans Vacances. (Dit is na mijn terugkeer gebeurd maar er is nog niets beslist. Men zal BOA op de hoogte brengen eens het zo ver is).

Mijn eigen observatie: Er moet een oplossing komen voor de verbrandingsovens die nu vlak naast de gebouwen staan.

Vraag naar citernes voor opvang van regenwater. Vooral in het droge seizoen is er een nijpend tekort. Men wil een grotere capaciteit om ’s nachts het leidingwater te collecteren, overdag is er praktisch geen water.

Men had een ambulance maar die is door politieke instanties opgeëist en wordt ingezet in een ander district. Men vraagt bijgevolg een nieuwe ambulance.

Samenwerking met een referentiehospitaal in België.

Kleding met logo van BOA (cf. Nu  hebben velen een witte medische jas met logo van UZ Gent).

Project rond opvang, behandeling en scholing van gehandicapte kinderen en jongeren.

Zuster Adèle loopt hier duidelijk met een droom rond. Vooraleer hier onze tanden in te zetten moet een omstandig rapport geschreven worden waarin alle aspecten aan bod komen. Het lijkt me te vroeg om nu reeds een potentiële mega sponsor te zoeken.  In een verdere fase kunnen we rekening houden met de gehanteerde financieringscriteria.

Autosuffisance

De vorming van zuster Aline lijkt me het geheel ten goede te zullen komen. Ik heb haar gezegd dat ze bij eventuele wens zelf moet uitzoeken waar en hoe.

Meerdere daken van de varkens- en runderstallen zijn aan vervanging toe. Enerzijds is er het asbestprobleem, anderzijds zijn sommige delen gebroken en vertonen grote gaten. Andere delen zijn evenwel nog in orde. Nadruk gelegd op fasering bij eventuele aanvraag.

De varkens hebben vloeren en muren van het buitenhok grondig beschadigd. Zuster Aline vraagt een nieuwe vloer en muur. Ik stel me de vraag of dit niet op eigen krachten kan. Het gaat om redelijk beperkte werken en er lopen constant tuinwerklieden rond.

5 – Algemene conclusie

Aangezien de verschillen met onze partners in Congo opvallend zijn en door menige observator bevestigd worden, is  deze missie een verantwoord initiatief geweest.

Algemeen, en dit wordt ook weer bevestigd door personen met een ruimere ervaring, staat het land er beter voor, met voorbehoud voor de politieke context. Er heerst meer discipline wat tot uiting komt in allerhande aspecten van het openbaar leven, in de scholen in het hospitaal. Er wordt duidelijk georganiseerd en de bevolking lijkt die organisatie te respecteren.

Blik op Afrika zal zich moeten aanpassen aan die realiteit en niet automatisch de concepten opgebouwd in Congo transponeren naar Burundi. Uiteraard begint de samenwerking met de projecten zoals ze worden ingediend door deze nieuwe Zuid-partner. Herhaaldelijk heb ik gewaarschuwd voor overtrokken verwachtingen en gevraagd te faseren bij het indienen van de projecten. Het zal een leerproces vergen om eigen prioriteiten vast te leggen en deze uit te werken in werkbare projecten.

Dus algemeen besluit: zeker een waardevolle Zuid-partner met enthousiaste mensen, heel wat potentieel, de samenwerking in gang zetten en uitbouwen!




Appendix – Nuttige informatie
Beetje geschiedenis – Reisadviezen – Algemene observaties in de marge

Voor zover ik daarover informatie heb verkregen (geen diepgaande studie) zijn de Burundezen door hun ‘kolonisatoren’ niet verwend. In 1884 trok de Deutsch-Ostafrikanische Gesellschaft door het oosten van het Afrikaanse continent, net zoals Stanley in opdracht van Leopold II deed, in centraal en west Afrika. Bismarck steunde dat project met de bedoeling Deutsch Ostafrika te stichten. De plaatselijke koningen tekenden duitstalige contracten en stonden daarmee hun land af, zonder dit uiteraard te beseffen. In 1903 is er dan ‚een totaal verraad’ gepleegd en maakte de Duitse kolonisator er geen geheim van het gebied om te vormen tot Duits grondgebied, zonder enige autonomie. Er was een opstand geweest tegen het Duitse regime en er volgde een vernederende straf. De plaatselijke koning moest 454 koeien slachten, terwijl de koe beschouwd werd als een heilig dier.  Het nationaal monument in het centrum van het land getuigt hiervan.  Op afbeeldingen ziet men een koning met gewaden waarin lichaamsdelen (staart, huid, horens…) verwerkt zijn. Ook de tam tam is tot op heden een nationaal symbool. Na de nederlaag van Duitsland in 1918 ontstond geleidelijk de Volkerenbond en deze stelde België aan als ‘protector’ van het gebied. Het protectoraat categorie B moest door het ‘ontwikkelde land’ begeleid worden naar autonomie. België nam dit aanvankelijk au sérieux  en respecteerde de plaatselijke beleidsstructuren. Maar in de jaren ’20 werden de lokale machthebbers, lokale prinsen, daardoor verbrand als collaborateurs, ze verloren het vertrouwen van hun eigen bevolking. De Belgische overheid nam geleidelijk alles zelf in handen waardoor Burundi (en ook Rwanda) eigenlijk een kolonie werden. Er werd samengewerkt met de prinsen en met de Tutsi-elite. Deze werd gunstiger gepercipieerd dan de Hutu-bevolking en de verschillen werden onnodig in de verf gezet in administratieve documenten, wat mee bijdroeg aan latere etnische conflicten en uitbarstingen van geweld. De onafhankelijkheid volgde in 1962. Als men spreekt over ‘la guerre’ gaat het eerder om politieke machtsstrijd waarin etnische spanningen eerder als middel dan als doel fungeren. De grote oorlog duurde van 1993 tot 2004. Deze werd min of meer afgesloten door de akkoorden van Arusha.

Burundi is een naar Afrikaanse normen klein land, slechts rond de 11 miljoen inwoners maar het land heeft een enorme bevolkingsdichtheid en aangroei van de bevolking. Dit laat zich niet direct obrserveren in het landschap. Het land is bezaaid met kleine akkers met hier en daar een hut of verbeterde versie daarvan. Burundezen waarschuwen evenwel dat dit een verkeerde indruk geeft: in elke woongelegenheid verblijven tot 10 of meer personen. Officieel wordt een politiek gevoerd van geboortebeperking en deze wordt tot op zekere hoogte gesteund door de katholieke kerk, maar in de praktijk zijn de gezinnen van de doorsnee boer of herder kindtalrijk.

Burundi is een ‘tweestromenland’. Aan de ene kant heeft men het bekken van de Nijl, aan de andere kant dat van de Congostroom. Op sommige heuvelruggen ziet men de bekkens liggen, een aan elke kant.

Volgens officiële statistieken behoort het tot de groep van 10 armste landen ter wereld. Toch heeft niemand me geld of andere gunsten gevraagd. Ik denk dat het een trots volk is. Men geeft weinig aandacht aan het feit dat ik van België kom, men noteert het en gaat over tot de orde van de dag of negeert het. Er wordt op het eerste gezicht weinig aandacht besteed aan titels: monsieur, zonder meer.

De algemene indruk in Bujumbura en zeker in Ijenda is ordelijk. In Bujumbura lopen praktisch in elke straat soldaten of gendarmes met een automatisch wapen. Ik heb echter nooit gemerkt dat ze de burgers lastig vielen. In ijenda zie je hier en daar een agent of ordehandhaver maar zonder automatisch wapen. We hebben een tiental wegcontroles gehad door politieagenten. Nooit was dit lastig, even kijken, eventueel een papier laten zien en doorrijden. Men gaf geen enkele aandacht aan ‘de blanke’ in het voertuig.

De grote wegen liggen er doorgaans goed bij, soms zelfs met een voetpad voor de talrijke voetgangers die hun lading op het hoofd of schouders dragen. Door ijenda loopt een verharde zandweg, beetje moeilijk om te voet te lopen maar ok. Bij droog weer geeft dit wel veel stof door de voorbij rijdende auto’s.

Bij mijn verblijf in Burundi had men recent verkeerslichten geplaatst in Bujumbura en die werden vrij goed gerespecteerd. In de hoofdstad wordt momenteel vrij veel bijgebouwd. Er heerst een economische bedrijvigheid.

Zeer weinig zwerfvuil, ook niet in Ijenda. Men zegt ‘Netheid en orde is onze tweede natuur’.

Ijenda ligt op een uur rijden van Bujumbura. Vroeger was het één provincie maar nu zijn het er twee: Bujumbura Capital en Bujumbura Rurale. Op dat uur klimt men echter van 700 meter naar 2.200 meter en dat voelt men in de temperatuur. Bujumbura is tropisch en op de hoogte heeft men een aangenaam herfstklimaat, dus ’s avonds fris, maar naar onze normen niet koud. De Burundezen grijpen evenwel naar dikke wollen kleding en vinden het duidelijk ‘koud’.

Tijdig Roaming aanpassen met een plaatselijke Simkaart of uitzetten van Mobile Dating: mij heeft het 50 € gekost met een (nuttig) initiatief van Telenet om mij tijdelijk af te sluiten…

Men moet zich wel aanpassen aan de uren van watertoevoer, alleen vanaf 21 u tot ergens ’s nachts. Men vult dan een ton door emmers te laten vollopen en daarmee doet men het ’s anderendaags voor het bad, gewoon persoonlijk toilet en wc. De zusters hebben en waterverwarmer voorzien waarmee men een emmer koud water behoorlijk kan opwarmen voor een wasbeurt.

Enigszins in contrast met de orde, de hygiëne en de discipline is tijdsplanning niet steeds volgens het boekje. Een vertrek of de start van een schoolfeest kan gemakkelijk met een uur of meer verspringen.

Laatste weetje: In Burundi kijk je het best uit langs welke kant je vooraan in een auto stapt. Een groot aantal wagens heeft het stuurwiel aan de rechterkant, ofschoon met rechts rijdt op de weg. Dit is het gevolg van de economische boycot van enkele jaren geleden. Aangezien wagens niet meer uit het Westen geleverd werden, bestelde men ze gewoon in Dubai waar men links rijdt.